Judith

Verse Indeterminate Saxon

    tweode
gifena in ðys ginnan grunde.     Heo ðar ða gearwe funde
mundbyrd æt ðam mæran þeodne,     þa heo ahte mæste þearfe,
hyldo þæs hehstan deman,     þæt he hie wið þæs hehstan brogan
5gefriðode, frymða waldend.     Hyre ðæs fæder on roderum
torhtmod tiðe gefremede,     þe heo ahte trumne geleafan
a to ðam ælmihtigan.     Gefrægen ic ða Holofernus
winhatan wyrcean georne     ond eallum wundrum þrymlic
girwan up swæsendo.     To ðam het se gumena baldor
10ealle ða yldestan ðegnas;     hie ðæt ofstum miclum
ræfndon, rondwiggende,     comon to ðam rican þeodne
feran, folces ræswan.     Þæt wæs þy feorðan dogore
þæs ðe Iudith hyne,     gleaw on geðonce,
ides ælfscinu,     ærest gesohte.
15Hie ða to ðam symle     sittan eodon,
wlance to wingedrince,     ealle his weagesiðas,
bealde byrnwiggende.     Þær wæron bollan steape
boren æfter bencum gelome,     swylce eac bunan ond orcas
fulle fletsittendum;     hie þæt fæge þegon,
20rofe rondwiggende,     þeah ðæs se rica ne wende,
egesful eorla dryhten.     Ða wearð Holofernus,
goldwine gumena,     on gytesalum,
hloh ond hlydde,     hlynede ond dynede,
þæt mihten fira bearn     feorran gehyran
25hu se stiðmoda     styrmde ond gylede,
modig ond medugal,     manode geneahhe
bencsittende     þæt hi gebærdon wel.
Swa se inwidda     ofer ealne dæg
dryhtguman sine     drencte mid wine,
30swiðmod sinces brytta,     oðþæt hie on swiman lagon,
oferdrencte his duguðe ealle,     swylce hie wæron deaðe geslegene,
agotene goda gehwylces.     Swa het se gumena aldor
fylgan fletsittendum,     oðþæt fira bearnum
nealæhte niht seo þystre.     Het ða niða geblonden
35þa eadigan mægð     ofstum fetigan
to his bedreste     beagum gehlæste,
hringum gehrodene.     Hie hraðe fremedon,
anbyhtscealcas,     swa him heora ealdor bebead,
byrnwigena brego,     bearhtme stopon
40to ðam gysterne,     þær hie Iudithðe
fundon ferhðgleawe,     ond ða fromlice
lindwiggende     lædan ongunnon
þa torhtan mægð     to træfe þam hean,
þær se rica hyne     reste on symbel
45nihtes inne,     nergende lað,
Holofernus.     Þær wæs eallgylden
fleohnet fæger     ymbe þæs folctogan
bed ahongen,     þæt se bealofulla
mihte wlitan þurh,     wigena baldor,
50on æghwylcne     þe ðær inne com
hæleða bearna,     ond on hyne nænig
monna cynnes,     nymðe se modiga hwæne
niðe rofra     him þe near hete
rinca to rune gegangan.     Hie ða on reste gebrohton
55snude ða snoteran idese;     eodon ða stercedferhðe,
hæleð heora hearran cyðan     þæt wæs seo halige meowle
gebroht on his burgetelde.     Þa wearð se brema on mode
bliðe, burga ealdor,     þohte ða beorhtan idese
mid widle ond mid womme besmitan.     Ne wolde þæt wuldres dema
60geðafian, þrymmes hyrde,     ac he him þæs ðinges gestyrde,
dryhten, dugeða waldend.     Gewat ða se deofulcunda,
galferhð gumena ðreate    
bealofull his beddes neosan,     þær he sceolde his blæd forleosan
ædre binnan anre nihte;     hæfde ða his ende gebidenne
65on eorðan unswæslicne,     swylcne he ær æfter worhte,
þearlmod ðeoden gumena,     þenden he on ðysse worulde
wunode under wolcna hrofe.     Gefeol ða wine swa druncen
se rica on his reste middan,     swa he nyste ræda nanne
on gewitlocan.     Wiggend stopon
70ut of ðam inne     ofstum miclum,
weras winsade,     þe ðone wærlogan,
laðne leodhatan,     læddon to bedde
nehstan siðe.     Þa wæs nergendes
þeowen þrymful,     þearle gemyndig
75hu heo þone atolan     eaðost mihte
ealdre benæman     ær se unsyfra,
womfull, onwoce.     Genam ða wundenlocc
scyppendes mægð     scearpne mece,
scurum heardne,     ond of sceaðe abræd
80swiðran folme;     ongan ða swegles weard
be naman nemnan,     nergend ealra
woruldbuendra,     ond þæt word acwæð:
"Ic ðe, frymða god     ond frofre gæst,
bearn alwaldan,     biddan wylle
85miltse þinre     me þearfendre,
ðrynesse ðrym.     Þearle ys me nu ða
heorte onhæted     ond hige geomor,
swyðe mid sorgum gedrefed.     Forgif me, swegles ealdor,
sigor ond soðne geleafan,     þæt ic mid þys sweorde mote
90geheawan þysne morðres bryttan;     geunne me minra gesynta,
þearlmod þeoden gumena.     Nahte ic þinre næfre
miltse þon maran þearfe.     Gewrec nu, mihtig dryhten,
torhtmod tires brytta,     þæt me ys þus torne on mode,
hate on hreðre minum."     Hi ða se hehsta dema
95ædre mid elne onbryrde,     swa he deð anra gehwylcne
herbuendra     þe hyne him to helpe seceð
mid ræde ond mid rihte geleafan.     Þa wearð hyre rume on mode,
haligre hyht geniwod;     genam ða þone hæðenan mannan
fæste be feaxe sinum,     teah hyne folmum wið hyre weard
100bysmerlice,     ond þone bealofullan
listum alede,     laðne mannan,
swa heo ðæs unlædan     eaðost mihte
wel gewealdan.     Sloh ða wundenlocc
þone feondsceaðan     fagum mece,
105heteþoncolne,     þæt heo healfne forcearf
þone sweoran him,     þæt he on swiman læg,
druncen ond dolhwund.     Næs ða dead þa gyt,
ealles orsawle;     sloh ða eornoste
ides ellenrof     oðre siðe
110þone hæðenan hund,     þæt him þæt heafod wand
forð on ða flore.     Læg se fula leap
gesne beæftan,     gæst ellor hwearf
under neowelne næs     ond ðær genyðerad wæs,
susle gesæled     syððan æfre,
115wyrmum bewunden,     witum gebunden,
hearde gehæfted     in hellebryne
æfter hinsiðe.     Ne ðearf he hopian no,
þystrum forðylmed,     þæt he ðonan mote
of ðam wyrmsele,     ac ðær wunian sceal
120awa to aldre     butan ende forð
in ðam heolstran ham,     hyhtwynna leas.
Hæfde ða gefohten     foremærne blæd
Iudith æt guðe,     swa hyre god uðe,
swegles ealdor,     þe hyre sigores onleah.
125Þa seo snotere mægð     snude gebrohte
þæs herewæðan     heafod swa blodig
on ðam fætelse     þe hyre foregenga,
blachleor ides,     hyra begea nest,
ðeawum geðungen,     þyder on lædde,
130ond hit þa swa heolfrig     hyre on hond ageaf,
higeðoncolre,     ham to berenne,
Iudith gingran sinre.     Eodon ða gegnum þanonne
þa idesa ba     ellenþriste,
oðþæt hie becomon,     collenferhðe,
135eadhreðige mægð,     ut of ðam herige,
þæt hie sweotollice     geseon mihten
þære wlitegan byrig     weallas blican,
Bethuliam.     Hie ða beahhrodene
feðelaste     forð onettan,
140oð hie glædmode     gegan hæfdon
to ðam wealgate.     Wiggend sæton,
weras wæccende     wearde heoldon
in ðam fæstenne,     swa ðam folce ær
geomormodum     Iudith bebead,
145searoðoncol mægð,     þa heo on sið gewat,
ides ellenrof.     Wæs ða eft cumen
leof to leodum,     ond ða lungre het
gleawhydig wif     gumena sumne
of ðære ginnan byrig     hyre togeanes gan,
150ond hi ofostlice     in forlęton
þurh ðæs wealles geat,     ond þæt word acwæð
to ðam sigefolce:     "Ic eow secgan mæg
þoncwyrðe þing,     þæt ge ne þyrfen leng
murnan on mode.     Eow ys metod bliðe,
155cyninga wuldor;     þæt gecyðed wearð
geond woruld wide,     þæt eow ys wuldorblæd
torhtlic toweard     ond tir gifeðe
þara læðða     þe ge lange drugon."
þa wurdon bliðe     burhsittende,
160syððan hi gehyrdon     hu seo halige spræc
ofer heanne weall.     Here wæs on lustum.
Wið þæs fæstengeates     folc onette,
weras wif somod,     wornum ond heapum,
ðreatum ond ðrymmum     þrungon ond urnon
165ongean ða þeodnes mægð     þusendmælum,
ealde ge geonge.     Æghwylcum wearð
men on ðære medobyrig     mod areted,
syððan hie ongeaton     þæt wæs Iudith cumen
eft to eðle,     ond ða ofostlice
170hie mid eaðmedum     in forleton.
Þa seo gleawe het,     golde gefrætewod,
hyre ðinenne     þancolmode
þæs herewæðan     heafod onwriðan
ond hyt to behðe     blodig ætywan
175þam burhleodum,     hu hyre æt beaduwe gespeow.
Spræc ða seo æðele     to eallum þam folce:
"Her ge magon sweotole,     sigerofe hæleð,
leoda ræswan,     on ðæs laðestan
hæðenes heaðorinces     heafod starian,
180Holofernus     unlyfigendes,
þe us monna mæst     morðra gefremede,
sarra sorga,     ond þæt swyðor gyt
ycan wolde,     ac him ne uðe god
lengran lifes,     þæt he mid læððum us
185eglan moste;     ic him ealdor oðþrong
þurh godes fultum.     Nu ic gumena gehwæne
þyssa burgleoda     biddan wylle,
randwiggendra,     þæt ge recene eow
fysan to gefeohte.     Syððan frymða god,
190arfæst cyning,     eastan sende
leohtne leoman,     berað linde forð,
bord for breostum     ond byrnhomas,
scire helmas     in sceaðena gemong,
fyllan folctogan     fagum sweordum,
195fæge frumgaras.     Fynd syndon eowere
gedemed to deaðe,     ond ge dom agon,
tir æt tohtan,     swa eow getacnod hafað
mihtig dryhten     þurh mine hand."
þa wearð snelra werod     snude gegearewod,
200cenra to campe.     Stopon cynerofe
secgas ond gesiðas,     bæron sigeþufas,
foron to gefeohte     forð on gerihte,
hæleð under helmum,     of ðære haligan byrig
on ðæt dægred sylf.     Dynedan scildas,
205hlude hlummon.     Þæs se hlanca gefeah
wulf in walde,     ond se wanna hrefn,
wælgifre fugel.     Wistan begen
þæt him ða þeodguman     þohton tilian
fylle on fægum;     ac him fleah on last
210earn ætes georn,     urigfeðera,
salowigpada     sang hildeleoð,
hyrnednebba.     Stopon heaðorincas,
beornas to beadowe,     bordum beðeahte,
hwealfum lindum,     þa ðe hwile ær
215elðeodigra     edwit þoledon,
hæðenra hosp.     Him þæt hearde wearð
æt ðam æscplegan     eallum forgolden,
Assyrium,     syððan Ebreas
under guðfanum     gegan hæfdon
220to ðam fyrdwicum.     Hie ða fromlice
leton forð fleogan     flana scuras,
hildenædran,     of hornbogan,
strælas stedehearde;     styrmdon hlude
grame guðfrecan,     garas sendon
225in heardra gemang.     Hæleð wæron yrre,
landbuende,     laðum cynne,
stopon styrnmode,     stercedferhðe,
wrehton unsofte     ealdgeniðlan
medowerige;     mundum brugdon
230scealcas of sceaðum     scirmæled swyrd,
ecgum gecoste,     slogon eornoste
Assiria     oretmæcgas,
niðhycgende,     nanne ne sparedon
þæs herefolces,     heanne ne ricne,
235cwicera manna     þe hie ofercuman mihton.
Swa ða magoþegnas     on ða morgentid
ehton elðeoda     ealle þrage,
oðþæt ongeaton     ða ðe grame wæron,
ðæs herefolces     heafodweardas,
240þæt him swyrdgeswing     swiðlic eowdon
weras Ebrisce.     Hie wordum þæt
þam yldestan     ealdorþegnum
cyðan eodon,     wrehton cumbolwigan
ond him forhtlice     færspel bodedon,
245medowerigum     morgencollan,
atolne ecgplegan.     Þa ic ædre gefrægn
slegefæge hæleð     slæpe tobredon
ond wið þæs bealofullan     burgeteldes
werigferhðe     hwearfum þringan,
250Holofernus.     Hogedon aninga
hyra hlaforde     hilde bodian,
ærðon ðe him se egesa     on ufan sæte,
mægen Ebrea.     Mynton ealle
þæt se beorna brego     ond seo beorhte mægð
255in ðam wlitegan træfe     wæron ætsomne,
Iudith seo æðele     ond se galmoda,
egesfull ond afor.     Næs ðeah eorla nan
þe ðone wiggend     aweccan dorste
oððe gecunnian     hu ðone cumbolwigan
260wið ða halgan mægð     hæfde geworden,
metodes meowlan.     Mægen nealæhte,
folc Ebrea,     fuhton þearle
heardum heoruwæpnum,     hæfte guldon
hyra fyrngeflitu,     fagum swyrdum,
265ealde æfðoncan;     Assyria wearð
on ðam dægeweorce     dom geswiðrod,
bælc forbiged.     Beornas stodon
ymbe hyra þeodnes træf     þearle gebylde,
sweorcendferhðe.     Hi ða somod ealle
270ongunnon cohhetan,     cirman hlude
ond gristbitian,     gode orfeorme,
mid toðon torn þoligende.     Þa wæs hyra tires æt ende,
eades ond ellendæda.     Hogedon þa eorlas aweccan
hyra winedryhten;     him wiht ne speow.
275Þa wearð sið ond late     sum to ðam arod
þara beadorinca,     þæt he in þæt burgeteld
niðheard neðde,     swa hyne nyd fordraf.
Funde ða on bedde     blacne licgan
his goldgifan     gæstes gesne,
280lifes belidenne.     He þa lungre gefeoll
freorig to foldan,     ongan his feax teran,
hreoh on mode,     ond his hrægl somod,
ond þæt word acwæð     to ðam wiggendum
þe ðær unrote     ute wæron:
285"Her ys geswutelod     ure sylfra forwyrd,
toweard getacnod     þæt þære tide ys
mid niðum neah geðrungen,     þe we sculon nyde losian,
somod æt sæcce forweorðan.     Her lið sweorde geheawen,
beheafdod healdend ure."     Hi ða hreowigmode
290wurpon hyra wæpen of dune,     gewitan him werigferhðe
on fleam sceacan.     Him mon feaht on last,
mægeneacen folc,     oð se mæsta dæl
þæs heriges læg     hilde gesæged
on ðam sigewonge,     sweordum geheawen,
295wulfum to willan     ond eac wælgifrum
fuglum to frofre.     Flugon ða ðe lyfdon,
laðra lindwerod.     Him on laste for
sweot Ebrea     sigore geweorðod,
dome gedyrsod;     him feng dryhten god
300fægre on fultum,     frea ælmihtig.
Hi ða fromlice     fagum swyrdum,
hæleð higerofe,     herpað worhton
þurh laðra gemong,     linde heowon,
scildburh scæron.     Sceotend wæron
305guðe gegremede,     guman Ebrisce;
þegnas on ða tid     þearle gelyste
gargewinnes.     Þær on greot gefeoll
se hyhsta dæl     heafodgerimes
Assiria     ealdorduguðe,
310laðan cynnes.     Lythwon becom
cwicera to cyððe.     Cirdon cynerofe,
wiggend on wiðertrod,     wælscel on innan,
reocende hræw.     Rum wæs to nimanne
londbuendum     on ðam laðestan,
315hyra ealdfeondum     unlyfigendum
heolfrig herereaf,     hyrsta scyne,
bord ond bradswyrd,     brune helmas,
dyre madmas.     Hæfdon domlice
on ðam folcstede     fynd oferwunnen
320eðelweardas,     ealdhettende
swyrdum aswefede.     Hie on swaðe reston,
þa ðe him to life     laðost wæron
cwicera cynna.     Þa seo cneoris eall,
mægða mærost,     anes monðes fyrst,
325wlanc, wundenlocc,     wagon ond læddon
to ðære beorhtan byrig,     Bethuliam,
helmas ond hupseax,     hare byrnan,
guðsceorp gumena     golde gefrætewod,
mærra madma     þonne mon ænig
330asecgan mæge     searoþoncelra;
eal þæt ða ðeodguman     þrymme geeodon,
cene under cumblum     on compwige
þurh Iudithe     gleawe lare,
mægð modigre.     Hi to mede hyre
335of ðam siðfate     sylfre brohton,
eorlas æscrofe,     Holofernes
sweord ond swatigne helm,     swylce eac side byrnan
gerenode readum golde,     ond eal þæt se rinca baldor
swiðmod sinces ahte     oððe sundoryrfes,
340beaga ond beorhtra maðma,     hi þæt þære beorhtan idese
ageafon gearoþoncolre.     Ealles ðæs Iudith sægde
wuldor weroda dryhtne,     þe hyre weorðmynde geaf,
mærðe on moldan rice,     swylce eac mede on heofonum,
sigorlean in swegles wuldre,     þæs þe heo ahte soðne geleafan
345to ðam ælmihtigan;     huru æt þam ende ne tweode
þæs leanes þe heo lange gyrnde.     Ðæs sy ðam leofan drihtne
wuldor to widan aldre,     þe gesceop wind ond lyfte,
roderas ond rume grundas,     swylce eac reðe streamas
ond swegles dreamas,     ðurh his sylfes miltse.